Giọng điệu của bài thơ là thái độ, cảm xúc của chủ thể trữ tình hiện ra qua cách nói: chọn từ, đặt câu, ngắt nhịp, phối thanh. Cùng một cảnh mùa thu, giọng có thể buồn man mác, thanh thản, tha thiết hay mỉa mai. Muốn gọi tên giọng điệu cho đúng, bạn tìm những dấu hiệu cụ thể trong lời thơ chứ không đoán theo cảm giác chung.
Câu hỏi "nhận xét giọng điệu" hay bị trả lời qua loa bằng một chữ "buồn" hay "vui". Bài này giúp bạn có vốn từ gọi tên giọng điệu phong phú hơn, biết những yếu tố nào tạo ra giọng, theo dõi giọng thay đổi trong một bài, và trả lời câu hỏi này có dẫn chứng.
Giọng điệu khác cảm xúc ở chỗ nào
Cảm xúc là điều chủ thể trữ tình cảm thấy: nhớ, thương, buồn, vui, tự hào. Giọng điệu là cách cảm xúc ấy được nói ra, kèm thái độ đối với điều được nói. Hai người cùng buồn có thể bày tỏ bằng giọng than thở, bằng giọng nghẹn ngào cố nén, hay bằng giọng tự giễu. Vì vậy nhận xét giọng điệu luôn tinh hơn nhận xét cảm xúc một bậc.
Một cách dễ hình dung: hãy tưởng tượng bài thơ được đọc lên bởi chính người nói trong bài. Người ấy đọc nhanh hay chậm, to hay nhỏ, có ngập ngừng không, có lúc nào cao giọng lên không? Câu trả lời cho những câu hỏi đó gần với giọng điệu. Đây cũng là lý do đọc diễn cảm là bài luyện tốt nhất để nghe ra giọng điệu.
Giọng điệu cũng là dấu ấn riêng của nhà thơ. Thơ Hồ Xuân Hương thường có giọng vừa thách thức vừa xót xa; thơ Nguyễn Khuyến về làng quê có giọng trầm lặng, thâm trầm. Nhưng khi làm câu hỏi đọc hiểu, bạn nhận xét giọng của bài đang đọc, dựa vào lời thơ, chứ không áp nhận định chung về tác giả.
Vốn từ gọi tên giọng điệu và dấu hiệu nhận ra
Nhiều bạn biết bài thơ "buồn" nhưng không tìm được chữ chính xác hơn. Bảng dưới gợi ý một số cách gọi tên giọng điệu thường dùng và dấu hiệu thường đi kèm. Bạn dùng như vốn từ tham khảo, chọn chữ hợp với bài cụ thể.
| Giọng điệu | Dấu hiệu thường gặp trong lời thơ |
|---|---|
| Trầm buồn, man mác | Nhịp chậm, nhiều thanh bằng, từ láy gợi thưa vắng, cảnh chiều, cảnh thu |
| Tha thiết, tâm tình | Lời gọi, xưng hô thân mật (mình, ta, em), câu cảm, điệp từ |
| Xót xa, ai oán | Từ ngữ chỉ thân phận, câu hỏi không lời đáp, hình ảnh chìm nổi, trôi dạt |
| Hào hùng, sôi nổi | Nhịp nhanh, câu ngắn dồn dập, động từ mạnh, hình ảnh rộng lớn |
| Trang trọng, suy tư | Từ Hán Việt, câu dài, nhịp đều, nhiều câu khẳng định khái quát |
| Hóm hỉnh, trào phúng | Chơi chữ, đối lập bất ngờ, từ ngữ đời thường đặt vào chỗ trang trọng |
| Thách thức, cứng cỏi | Câu khẳng định dứt khoát, từ ngữ mạnh, đối lập giữa hoàn cảnh và ý chí |
Một bài thơ thường không chỉ có một giọng. Bạn có thể gọi tên giọng chủ đạo rồi bổ sung sắc thái: "giọng trầm buồn nhưng không bi luỵ", "giọng tha thiết pha chút trách móc". Cách gọi có sắc thái như vậy cho thấy bạn đọc kỹ.
Năm yếu tố tạo nên giọng điệu
Từ ngữ. Từ láy, từ Hán Việt hay thuần Việt, từ chỉ cảm xúc trực tiếp, từ đời thường hay trang trọng. "Buồn điệp điệp" trong câu "Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp" của Huy Cận vừa chỉ thẳng nỗi buồn, vừa dùng từ láy kéo dài cảm giác lớp lớp.
Kiểu câu. Câu hỏi tu từ, câu cảm thán, câu cầu khiến, câu khẳng định. Câu hỏi "Sao anh không về chơi thôn Vĩ?" mở đầu "Đây thôn Vĩ Dạ" của Hàn Mặc Tử có thể nghe như lời trách nhẹ, cũng như lời mời, và giọng ấy định hướng cho cả khổ thơ.
Nhịp. Nhịp chậm, đều tạo giọng trầm; nhịp nhanh, đứt tạo giọng sôi nổi hoặc xúc động mạnh. Khi nhịp đột ngột đổi giữa bài, giọng điệu cũng thường đổi.
Thanh điệu. Câu thơ nhiều thanh bằng (ngang, huyền) nghe nhẹ, ngân, buồn; nhiều thanh trắc nghe mạnh, gắt, trúc trắc. Bạn không cần đếm thanh, chỉ cần đọc to và cảm nhận câu thơ "mềm" hay "cứng".
Xưng hô. Cách người nói gọi mình và gọi người khác cho biết khoảng cách và thái độ: "ta" có thể trang trọng hoặc cô độc, "mình" thân mật, "em" nhỏ nhẹ hoặc khiêm nhường.
Giọng điệu thay đổi trong một bài thơ
Nhiều bài thơ có giọng chuyển dần, và theo dõi sự chuyển giọng là một cách hiểu mạch cảm xúc. "Đây thôn Vĩ Dạ" của Hàn Mặc Tử là ví dụ được nhiều thầy cô dùng: khổ đầu có cảnh vườn tươi sáng, "nắng mới lên", giọng vừa trách vừa mời; khổ hai chuyển sang cảnh sông nước chia lìa với "Gió theo lối gió, mây đường mây", giọng buồn, trống vắng; khổ cuối khép lại bằng câu hỏi "Ai biết tình ai có đậm đà?", giọng hoài nghi, khắc khoải.
Khi đọc một bài có nhiều khổ, bạn ghi giọng của từng khổ bằng một hai chữ bên lề. Đọc lại chuỗi chữ ấy, bạn sẽ thấy mạch: từ hi vọng sang thất vọng, từ bình thản sang xúc động, từ buồn sang tin tưởng. Chính mạch ấy thường là câu trả lời cho câu hỏi "cảm xúc của chủ thể trữ tình vận động thế nào". Chỗ chuyển giọng thường rơi vào đầu một khổ mới, một từ nối như "nhưng", "mà", "vẫn", hoặc một câu hỏi bất ngờ chen vào giữa những câu kể; bạn khoanh những chỗ đó lại trước khi viết câu trả lời.
Có những bài giọng điệu nhất quán từ đầu đến cuối, như "Qua Đèo Ngang" giữ giọng trầm buồn, cô quạnh suốt tám câu, chỉ đậm dần về cuối. Với những bài như vậy, bạn nói về sự đậm dần, tăng dần của cùng một giọng, thay vì cố tìm một sự chuyển giọng không có.
Bốn lỗi hay gặp khi nhận xét giọng điệu
Chỉ dùng một chữ "buồn" hoặc "vui". Câu trả lời đúng hướng nhưng quá mỏng. "Buồn" có rất nhiều kiểu: buồn man mác, buồn day dứt, buồn cô quạnh, buồn mà vẫn ấm áp. Chọn được chữ chính xác hơn là dấu hiệu bạn đã nghe kỹ bài thơ.
Lẫn giọng điệu với nội dung. Viết "giọng điệu bài thơ nói về quê hương" là trả lời nhầm câu hỏi. Quê hương là đề tài; giọng điệu là thái độ khi nói về quê hương: tha thiết, tự hào, bâng khuâng hay day dứt.
Nêu giọng mà không có dẫn chứng. Giọng điệu là nhận xét dễ mang tính cảm giác, nên càng cần chỗ dựa. Mỗi lần gọi tên một giọng, bạn kèm ít nhất một từ ngữ, một kiểu câu hoặc một chỗ ngắt nhịp trong bài để chứng minh.
Gán giọng theo đề tài quen. Thấy bài thơ mùa thu là ghi "buồn", thấy bài về mẹ là ghi "biết ơn". Nhiều bài thơ thu mang giọng thanh thản, nhiều bài thơ về mẹ mang giọng day dứt, ân hận. Bạn để lời thơ quyết định, không để đề tài quyết định thay.
Trả lời câu hỏi "nhận xét giọng điệu" trong năm bước
Câu hỏi về giọng điệu thường không dài, nhưng muốn trả lời đủ ý cần đi qua các bước sau:
- Đọc to bài thơ (hoặc nhẩm có nhịp) ít nhất một lần, chú ý chỗ mình tự nhiên đọc chậm lại, nhấn mạnh.
- Gạch chân từ ngữ biểu cảm, câu hỏi, câu cảm, lời gọi và chỗ nhịp đổi.
- Gọi tên giọng chủ đạo bằng một cụm từ cụ thể, có thể kèm sắc thái.
- Nêu hai dấu hiệu cụ thể trong lời thơ làm chỗ dựa (một về từ ngữ, một về câu hoặc nhịp).
- Nếu bài có chuyển giọng, nói ngắn gọn giọng chuyển từ đâu sang đâu và ở chỗ nào.
Ví dụ giả định một câu trả lời về "Qua Đèo Ngang": bài thơ mang giọng trầm buồn, cô quạnh; giọng ấy hiện qua các từ láy "lom khom", "lác đác" cùng những từ chỉ số ít "vài", "mấy", và đậm lại ở câu kết "Một mảnh tình riêng, ta với ta" với cách xưng "ta" lặp lại như người đang tự nói với mình. Bạn diễn đạt lại theo cách của mình.
Nếu đề chỉ cho một đoạn ngắn hai bốn câu, bạn vẫn làm đủ năm bước nhưng rút gọn: một cụm từ gọi tên giọng, hai dẫn chứng, một câu nói tác dụng. Câu trả lời ba câu có dẫn chứng thường thuyết phục hơn một đoạn dài kể cảm nghĩ chung chung, và cũng giúp bạn giữ thời gian cho các câu hỏi sau.
Luyện nghe giọng điệu: đọc to, ghi âm và dùng AI làm người nghe
Giọng điệu là thứ nghe được, nên cách luyện hiệu quả nhất là đọc thành tiếng. AI có thể hỗ trợ ở vài chỗ, nhưng tai và giọng của bạn mới là công cụ chính:
- Ghi âm mình đọc một bài thơ bằng hai giọng khác nhau (ví dụ buồn man mác và tha thiết), nghe lại xem giọng nào hợp với lời thơ hơn, và vì sao.
- Nhờ AI đóng vai người nghe hỏi lại: "Em sẽ nói giọng điệu của bài thơ này là gì và dựa vào đâu; hãy hỏi lại em một câu khó về dấu hiệu em đưa ra, không nhận xét đúng sai ngay."
- Nhờ AI gợi ý thêm từ ngữ gọi tên giọng điệu (ngoài "buồn", "vui") rồi tự chọn chữ hợp với bài, kiểm lại bằng chính lời thơ.
- Không nhờ AI "phân tích giọng điệu bài thơ X" rồi chép lại. Phần nghe và cảm là phần không ai làm thay được.
- Với phụ huynh: đọc bài thơ cho con nghe bằng một giọng, rồi hỏi con thấy giọng ấy hợp không, con sẽ đọc thế nào. Cuộc trò chuyện này không cần đúng sai.
Đọc diễn cảm trước lớp cũng là một phần của kỹ năng nói và nghe trong môn Ngữ văn. Khi đã nghe ra giọng điệu của bài, bạn sẽ đọc tự tin hơn, và ngược lại, đọc nhiều sẽ giúp bạn nghe giọng điệu nhạy hơn.
Câu hỏi thường gặp
Giọng điệu và âm điệu có giống nhau không?
Không hoàn toàn. Âm điệu là sự trầm bổng do thanh điệu, vần, nhịp tạo ra, thiên về mặt âm thanh. Giọng điệu là thái độ, cảm xúc của người nói hiện qua lời thơ. Âm điệu là một trong những yếu tố góp phần tạo nên giọng điệu.
Một bài thơ có thể có hai giọng điệu cùng lúc không?
Có. Nhiều bài thơ kết hợp hai sắc thái, như vừa trách vừa thương, vừa buồn vừa tin tưởng. Khi trả lời, bạn có thể nêu giọng chủ đạo và sắc thái đi kèm, mỗi phần có dẫn chứng riêng từ lời thơ.
Có nên dựa vào tiểu sử nhà thơ để nhận xét giọng điệu không?
Chỉ nên dùng như thông tin nền. Giọng điệu phải được chứng minh bằng lời thơ của bài đang đọc. Áp nhận định chung về phong cách tác giả mà không có dẫn chứng trong bài thì câu trả lời dễ lệch, nhất là với ngữ liệu lạ.
Đọc diễn cảm có giúp làm bài đọc hiểu không?
Có. Khi đọc to, bạn tự nhiên nghe ra chỗ cần chậm, chỗ cần nhấn, và đó thường là chỗ mang cảm xúc mạnh. Trong phòng thi không đọc to được, bạn vẫn có thể đọc nhẩm có nhịp trong đầu để thay thế.
Làm sao mở rộng vốn từ để gọi tên giọng điệu?
Đọc các bài nhận xét, phân tích thơ trong sách giáo khoa và sách tham khảo, ghi lại những cụm từ chỉ giọng điệu vào một trang riêng. Mỗi khi đọc một bài thơ mới, thử chọn một cụm từ trong danh sách và kiểm xem có hợp không.
Câu hỏi tu từ trong thơ luôn mang giọng buồn sao?
Không. Câu hỏi tu từ có thể mang giọng trách móc, băn khoăn, mời gọi, khẳng định hay mỉa mai tuỳ ngữ cảnh. Bạn cần đọc cả câu và các câu xung quanh để biết câu hỏi ấy đang thể hiện thái độ gì.