Phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ trong văn bản là những yếu tố không phải chữ viết như hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu, biểu đồ, kí hiệu, màu sắc, được dùng cùng ngôn ngữ để truyền tải thông tin rõ hơn, nhanh hơn, dễ nhớ hơn. Văn bản có kết hợp chữ với các phương tiện này thường được gọi là văn bản đa phương thức, và đọc hiểu nó đòi hỏi bạn đọc cả hai phần cùng lúc.
Trong chương trình Ngữ văn, câu hỏi về phương tiện phi ngôn ngữ hay đi kèm văn bản thông tin. Bài này giúp bạn phân loại các phương tiện, đọc từng loại theo trình tự chắc chắn, viết câu trả lời về tác dụng không bị chung chung, và luyện tập cùng AI một cách an toàn.
Vì sao văn bản cần đến phương tiện phi ngôn ngữ
Có những thông tin chữ viết diễn đạt rất vất vả mà một hình ảnh giải quyết ngay. Thử mô tả bằng lời cấu tạo của một chiếc trống đồng với các vành hoa văn đồng tâm, bạn sẽ cần cả trang giấy; một bức ảnh chụp từ trên xuống kèm vài mũi tên chú thích cho người đọc hiểu trong vài giây. Tương tự, so sánh sáu chỉ số của bốn đối tượng bằng câu văn sẽ rất rối, trong khi một bảng sáu cột làm việc đó gọn gàng.
Phương tiện phi ngôn ngữ còn giúp người đọc nhìn ra quan hệ. Một sơ đồ tư duy cho thấy ý nào là trung tâm, ý nào là nhánh. Một sơ đồ quy trình cho thấy bước nào trước, bước nào sau, chỗ nào rẽ nhánh. Một biểu đồ cho thấy xu hướng tăng giảm mà một dãy số đọc lên khó nhận ra.
Cuối cùng, chúng tạo điểm nhấn và giữ sự chú ý. Ảnh, màu sắc, kí hiệu làm trang viết bớt khô, giúp người đọc định vị thông tin quan trọng. Tuy vậy, phương tiện phi ngôn ngữ không thay thế được chữ hoàn toàn: phần lớn chúng cần chú thích, nhan đề, lời dẫn để được hiểu đúng. Đọc tốt là đọc được sự phối hợp giữa hai phần.
Các loại phương tiện phi ngôn ngữ và việc chúng làm tốt nhất
Bảng dưới phân loại các phương tiện hay gặp trong văn bản thông tin ở trường, kèm thế mạnh của từng loại. Dùng bảng này để trả lời nhanh câu hỏi "vì sao người viết chọn phương tiện này".
| Loại | Làm tốt nhất việc gì | Điều cần đọc kỹ |
|---|---|---|
| Ảnh chụp, tranh minh hoạ | Cho thấy hình dáng, màu sắc, không khí của đối tượng thật | Chú thích ảnh, góc chụp, chi tiết được làm nổi bật |
| Sơ đồ quy trình | Thể hiện trình tự các bước, nhánh rẽ | Hướng mũi tên, điểm bắt đầu và kết thúc |
| Sơ đồ tư duy, sơ đồ cấu trúc | Thể hiện quan hệ trung tâm và nhánh, toàn thể và bộ phận | Ý trung tâm, cấp của các nhánh |
| Bảng | So sánh nhiều đối tượng theo nhiều tiêu chí | Tên hàng, tên cột, đơn vị, nguồn |
| Biểu đồ cột, đường, tròn | Thể hiện số lượng, xu hướng, tỉ lệ | Trục, đơn vị, mốc thời gian, nguồn số liệu |
| Kí hiệu, biểu tượng, màu sắc | Đánh dấu, phân nhóm, cảnh báo nhanh | Phần chú giải giải thích ý nghĩa kí hiệu |
Cột thứ ba quan trọng hơn bạn nghĩ. Nhiều học sinh nhìn biểu đồ mà quên đọc đơn vị, nhìn bảng mà không xem nguồn, dẫn tới hiểu sai thông tin. Khi luyện, tập thói quen đọc phần chữ xung quanh phương tiện trước, rồi mới nhìn vào phần hình.
Trình tự đọc một sơ đồ, bảng hoặc biểu đồ
Trình tự sau áp dụng được cho hầu hết phương tiện phi ngôn ngữ trong đề đọc hiểu. Mất chừng một hai phút nhưng giúp bạn tránh phần lớn lỗi hiểu sai.
- Đọc nhan đề và chú thích: phương tiện này nói về điều gì, lấy từ nguồn nào, thời điểm nào.
- Đọc khung: với bảng là tên hàng, tên cột; với biểu đồ là các trục, đơn vị; với sơ đồ là điểm bắt đầu và hướng mũi tên; với ảnh là chi tiết được chú thích.
- Tìm điểm nổi bật: giá trị lớn nhất, nhỏ nhất, bước quan trọng nhất, chi tiết được phóng to hay tô màu.
- Nối với phần chữ: đoạn văn nào trong văn bản nói về cùng thông tin, phương tiện này minh hoạ, bổ sung hay tóm tắt cho đoạn đó.
- Rút ra một câu nhận xét bằng lời của bạn, có số liệu hoặc chi tiết cụ thể làm căn cứ.
Bước 4 là nơi phân biệt câu trả lời khá và tốt. Đề thường hỏi mối quan hệ giữa phương tiện phi ngôn ngữ và phần chữ, nên bạn cần chỉ ra cụ thể chúng phối hợp ra sao, không chỉ mô tả riêng phần hình.
Viết câu trả lời về tác dụng mà không chung chung
Tránh câu dùng được cho mọi văn bản. Câu như "giúp văn bản sinh động, hấp dẫn, dễ hiểu" đúng nhưng không cho thấy bạn đã đọc văn bản. Người chấm cần thấy tác dụng gắn với nội dung cụ thể.
Nêu phương tiện làm rõ thông tin nào. Ví dụ giả định: "Sơ đồ năm bước giúp người đọc hình dung trình tự làm giấy dó từ khâu ngâm vỏ cây tới khâu phơi, điều mà đoạn văn thứ hai chỉ kể lướt."
Nêu điều chữ khó làm mà phương tiện làm được. Ví dụ giả định: "Bảng so sánh giúp đối chiếu cùng lúc bốn làng nghề theo ba tiêu chí, nếu viết thành đoạn văn sẽ dài và khó theo dõi."
Nêu tác động tới người đọc. Giúp ghi nhớ, giúp tra cứu nhanh, giúp nhận ra xu hướng, hay tạo ấn tượng về quy mô. Chọn một hai tác động phù hợp nhất, đừng kể hết.
Nếu đề hỏi hạn chế, cũng trả lời được. Một hình ảnh thiếu chú thích, một biểu đồ không ghi nguồn hay đơn vị, một sơ đồ quá nhiều nhánh đều làm giảm hiệu quả. Nhận xét có cân nhắc như vậy thể hiện năng lực đọc phản biện.
Ví dụ giả định: đọc một văn bản giới thiệu làng nghề có kèm bảng và ảnh
Giả sử đề cho một văn bản thông tin khoảng bốn trăm chữ giới thiệu một làng làm nón lá, kèm một ảnh chụp đôi tay đang khâu vành nón và một bảng ba cột ghi các công đoạn, nguyên liệu, thời gian thực hiện. Đây là tình huống ví dụ giả định để bạn hình dung cách xử lý.
Với ảnh, bạn đọc chú thích và nhận ra ảnh chỉ tập trung vào đôi tay, không thấy mặt người thợ. Điều đó gợi sự chú ý vào sự khéo léo, tỉ mỉ của công việc. Với bảng, bạn đọc tên cột và thấy bảng tóm tắt lại các công đoạn mà phần chữ trình bày rải rác qua nhiều đoạn, giúp người đọc nắm quy trình trong một cái nhìn.
Nếu câu hỏi là "nêu tác dụng của bảng", câu trả lời tốt sẽ nói bảng hệ thống hoá các công đoạn theo trình tự, cho thấy nguyên liệu và thời gian của từng khâu, giúp người đọc dễ so sánh và ghi nhớ, bổ sung cho phần chữ vốn tập trung kể về con người và nghề. Nếu câu hỏi là "mối quan hệ giữa ảnh và văn bản", bạn chỉ ra ảnh minh hoạ cho đoạn nói về sự khéo tay của người thợ, làm cụ thể hoá nhận định trong văn bản.
Chú ý rằng toàn bộ phân tích trên dựa vào những gì có trong văn bản và phương tiện đi kèm, không thêm thông tin bên ngoài về làng nghề.
Những lỗi hay gặp khi đọc phương tiện phi ngôn ngữ
Phần lớn câu trả lời sai về hình ảnh, bảng, biểu đồ không đến từ việc thiếu kiến thức mà từ thói quen đọc vội. Dưới đây là những lỗi gặp nhiều nhất và cách tránh.
- Bỏ qua đơn vị và mốc thời gian. Đọc biểu đồ mà không để ý trục ghi đơn vị nghìn hay triệu, ghi theo năm hay theo tháng, dẫn tới nhận xét sai cả về quy mô lẫn xu hướng. Luôn đọc trục trước khi đọc cột.
- Mô tả mà không nhận xét. Kể lại từng ô trong bảng thay vì chỉ ra điểm nổi bật. Câu trả lời tốt chọn một hai thông tin đáng chú ý nhất và nói chúng cho thấy điều gì.
- Suy diễn vượt quá dữ liệu. Thấy một cột cao hơn liền kết luận về nguyên nhân, trong khi biểu đồ chỉ cho biết số lượng. Nguyên nhân phải lấy từ phần chữ hoặc nói rõ là giả thuyết.
- Tách rời hình và chữ. Trả lời về ảnh mà không nối với đoạn văn tương ứng, nên bỏ lỡ câu hỏi về mối quan hệ giữa hai phần.
- Nhầm chiều đọc sơ đồ. Không xác định điểm bắt đầu và hướng mũi tên, đọc quy trình theo thứ tự ngược. Đặt ngón tay vào điểm bắt đầu và đi theo mũi tên trước khi trả lời.
- Coi ảnh là bằng chứng tuyệt đối. Ảnh chỉ cho thấy một góc nhìn, một khoảnh khắc. Khi đề hỏi đánh giá, có thể nhận xét ảnh đã chọn góc nào và điều gì nằm ngoài khung hình.
Hãy chọn hai lỗi bạn hay mắc nhất và tự đặt thành câu nhắc ở đầu vở ôn tập. Sửa một thói quen đọc có lợi cho cả môn Ngữ văn lẫn các môn có nhiều biểu đồ, bảng số liệu khác.
Luyện đọc phương tiện phi ngôn ngữ với AI
AI dạng chat có thể mô tả một bảng hoặc sơ đồ bằng lời để bạn luyện, nhưng cách luyện hiệu quả hơn là để AI hỏi bạn. Câu lệnh mẫu: "Mình đang luyện đọc bảng trong văn bản thông tin. Bạn hãy mô tả bằng lời một bảng giả định có bốn hàng ba cột về các mùa trong năm ở một vùng quê, rồi hỏi mình ba câu: bảng cho biết điều gì, điểm nổi bật nhất là gì, nếu viết thành đoạn văn thì mất gì. Không đưa đáp án trước khi mình trả lời."
Nếu bạn chụp ảnh một sơ đồ trong sách để hỏi, hãy chắc rằng ảnh không có tên, lớp hay thông tin cá nhân. Đừng tin hoàn toàn mô tả của AI về ảnh: công cụ đọc ảnh có thể đọc sai số, nhầm chiều mũi tên, hoặc bịa thêm chi tiết. Luôn đối chiếu lại với hình gốc trước khi dùng.
Bạn cũng có thể tự vẽ một sơ đồ tóm tắt văn bản vừa học rồi mô tả nó cho AI, nhờ AI hỏi lại chỗ nào quan hệ giữa các nhánh chưa hợp lý. Việc tự vẽ là phần học quan trọng nhất; AI chỉ đóng vai người kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Văn bản đa phương thức là gì?
Là văn bản kết hợp nhiều phương thức truyền tải thông tin, thường là chữ viết cùng hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu, màu sắc, đôi khi cả âm thanh và video ở dạng số. Đọc hiểu văn bản đa phương thức là hiểu từng phần và hiểu cách chúng phối hợp để truyền tải thông tin.
Dấu câu, kiểu chữ in đậm có phải là phương tiện phi ngôn ngữ không?
Đây là trường hợp ranh giới. Một số tài liệu coi cách trình bày như in đậm, màu chữ, cỡ chữ là yếu tố hỗ trợ trình bày văn bản, có tác dụng nhấn mạnh tương tự phương tiện phi ngôn ngữ. Khi làm bài, hãy theo cách phân loại trong sách bạn đang học.
Câu hỏi yêu cầu chuyển bảng thành đoạn văn thì làm thế nào?
Đọc kỹ tên hàng, tên cột, chọn thông tin nổi bật nhất làm câu chủ đề, rồi diễn đạt các thông tin còn lại theo một trình tự hợp lý, như từ lớn tới nhỏ hay theo thời gian. Không cần chép hết mọi ô, nhưng không được làm sai số liệu.
Phương tiện phi ngôn ngữ có xuất hiện trong văn bản văn học không?
Có thể, ví dụ tranh minh hoạ trong truyện tranh, sách thiếu nhi, hay ảnh trong một bài kí. Tuy vậy, câu hỏi về phương tiện phi ngôn ngữ trong chương trình thường gắn với văn bản thông tin, nơi chúng làm nhiệm vụ truyền tải thông tin rõ ràng.
Biểu đồ trong đề có số liệu thật không, có cần nhớ không?
Số liệu trong đề có thể là thật hoặc được soạn cho mục đích đánh giá; bạn không cần nhớ chúng. Việc của bạn là đọc đúng, so sánh, rút ra nhận xét từ chính biểu đồ trong đề, không dùng số liệu ngoài đề mà bạn không kiểm chứng được.