Đánh giá nét đặc sắc nghệ thuật là chỉ ra cách viết làm nên giá trị riêng của tác phẩm, chứng minh nó bằng văn bản và nói được nó giúp nội dung hiện lên ra sao. Đặc sắc nghĩa là có nét riêng, không phải có nhiều biện pháp tu từ. Một bài thơ dày đặc ẩn dụ chưa chắc đặc sắc; một truyện ngắn lời văn giản dị có thể rất đặc sắc ở cách dựng tình huống.
Bài này giúp bạn viết phần nghệ thuật, phần mà nhiều học sinh để dành vài dòng cuối bài với công thức "tác phẩm sử dụng ngôn ngữ giản dị, hình ảnh giàu sức gợi, nhiều biện pháp tu từ". Bạn sẽ có cách nhận diện yếu tố nghệ thuật theo thể loại, ba câu hỏi để chuyển từ nhận diện sang đánh giá, và khung để tự viết đoạn.
Đặc sắc nghệ thuật khác "các biện pháp nghệ thuật" ở đâu
Câu "bài thơ sử dụng biện pháp so sánh, nhân hoá, điệp ngữ" là một câu nhận diện. Nó trả lời câu hỏi "có gì", không trả lời "hay ở đâu". Gần như bài thơ nào cũng có so sánh và điệp ngữ, nên câu đó không phân biệt được bài thơ này với bài khác. Đánh giá nét đặc sắc đòi bạn đi thêm hai bước: chỉ ra cách dùng riêng của tác giả, và nói cách dùng ấy đem lại hiệu quả gì.
Cũng cần phân biệt nghệ thuật ở cấp câu chữ với nghệ thuật ở cấp tác phẩm. Biện pháp tu từ thuộc cấp câu chữ. Còn những yếu tố như tình huống truyện, cách chọn người kể chuyện, kết cấu, giọng điệu bao trùm, cách xây dựng hình tượng thuộc cấp tác phẩm. Khi đề hỏi nét đặc sắc nghệ thuật của cả một truyện ngắn, phần lớn điểm nằm ở cấp tác phẩm, chứ không phải ở việc đếm biện pháp tu từ trong vài câu.
Một bài đánh giá tốt thường chỉ chọn hai hoặc ba nét đặc sắc nhất và phân tích kỹ, thay vì kể mười nét mỗi nét một câu. Chọn ít nhưng sâu là dấu hiệu của người hiểu tác phẩm.
Nhận diện yếu tố nghệ thuật theo thể loại
Mỗi thể loại có những yếu tố nghệ thuật đặc trưng. Bảng dưới gợi ý nơi nên nhìn trước khi đánh giá; nó không thay cho việc đọc văn bản cụ thể.
| Thể loại | Yếu tố nghệ thuật cấp tác phẩm | Yếu tố cấp câu chữ |
|---|---|---|
| Truyện | Tình huống truyện, người kể chuyện và điểm nhìn, kết cấu, cách xây dựng nhân vật, chi tiết nghệ thuật | Ngôn ngữ người kể, ngôn ngữ nhân vật, giọng điệu |
| Thơ | Thể thơ, kết cấu cảm xúc, hình tượng trung tâm, giọng điệu chủ đạo | Từ ngữ, hình ảnh, nhịp, vần, biện pháp tu từ |
| Kịch | Xung đột kịch, cách tổ chức cảnh, hành động kịch | Lời thoại, độc thoại, chỉ dẫn sân khấu |
| Kí | Sự kết hợp giữa ghi chép sự thật và cảm xúc cá nhân, dấu ấn cá nhân của người viết, kết cấu theo hành trình hay theo liên tưởng | Ngôn ngữ giàu tính tạo hình, liên tưởng, so sánh |
Với truyện, tình huống truyện là yếu tố được hỏi nhiều nhất. Với thơ, giọng điệu và hình tượng trung tâm thường bị bỏ qua vì học sinh mải đếm biện pháp tu từ. Nếu bạn chỉ có thời gian nói một nét, hãy chọn nét ở cấp tác phẩm.
Ba câu hỏi chuyển từ nhận diện sang đánh giá
Cách viết này có gì riêng? So với cách thông thường, hoặc so với văn bản cùng đề tài, cách của tác giả khác ở đâu. Ví dụ tình huống "nhặt vợ" trong Vợ nhặt của Kim Lân: việc lấy vợ vốn là chuyện lớn, có lễ nghi, ở đây diễn ra chóng vánh giữa nạn đói, chỉ sau vài câu đùa và mấy bát bánh đúc.
Nó phục vụ nội dung thế nào? Nét nghệ thuật chỉ đáng bàn khi nó làm nội dung hiện lên rõ hơn. Tình huống trớ trêu kia cho thấy cái đói đã rẻ rúng hoá thân phận con người đến mức nào, đồng thời làm nổi bật khát vọng có gia đình của những người nghèo nhất.
Nó tác động đến người đọc ra sao? Người đọc ngạc nhiên, xót xa, bật cười, hay phải nghĩ lại. Câu hỏi này giúp bạn nói về hiệu quả thẩm mĩ một cách cụ thể thay vì dùng những từ chung như "gây ấn tượng mạnh".
Câu hỏi phụ: có giới hạn nào không? Ở mức nâng cao, bạn được phép chỉ ra một nét nghệ thuật có chỗ chưa thật nhuần nhuyễn, nếu có cơ sở. Phần này không bắt buộc với học sinh phổ thông và cần rất thận trọng, nhưng cho thấy bạn đánh giá chứ không chỉ khen.
Ví dụ đánh giá một nét ở cấp tác phẩm: tình huống nhận thức
Lấy truyện Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu làm ví dụ. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng ra biển tìm một cảnh đẹp để chụp, và thấy chiếc thuyền trong sương sớm như một bức tranh hoàn mĩ. Nhưng ngay sau đó, từ chính chiếc thuyền ấy bước ra là cảnh người đàn ông đánh vợ. Tình huống này thường được gọi là tình huống nhận thức: nhân vật, và cùng với nhân vật là người đọc, nhận ra khoảng cách giữa vẻ đẹp nhìn từ xa và sự thật cuộc sống nhìn gần.
Đánh giá nét đặc sắc ở đây không phải nói "tình huống truyện độc đáo". Hãy nói cụ thể: nhà văn không giảng giải về mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống, ông đặt nhân vật vào một cảnh đối lập đột ngột để chính sự đối lập ấy đặt ra câu hỏi. Tình huống cũng được đẩy tiếp ở phần sau, khi người đàn bà hàng chài kể chuyện mình tại toà án huyện, khiến Phùng và chánh án Đẩu phải nhìn lại cách mình hiểu về bà.
Cách viết như vậy dùng đủ ba câu hỏi: tình huống riêng ở chỗ đối lập đột ngột, phục vụ nội dung là câu hỏi về cách nhìn đời sống, tác động là buộc người đọc tự nghĩ. Phân tích kỹ một nét như thế có giá trị hơn nhiều so với một danh sách dài.
Thay từ khen chung bằng mô tả cụ thể
Phần nghệ thuật của bài thường bị "đóng băng" bởi một nhóm từ khen dùng đi dùng lại. Chúng không sai, nhưng không mang thông tin. Bảng dưới gợi ý cách chuyển mỗi từ khen thành một câu hỏi buộc bạn quay lại văn bản.
| Từ khen hay dùng | Câu hỏi để tự hỏi | Hướng viết cụ thể hơn |
|---|---|---|
| Ngôn ngữ giản dị, mộc mạc | Giản dị ở chỗ nào: từ thuần Việt, khẩu ngữ, câu ngắn? Sự giản dị giúp gì cho nhân vật? | Chỉ ra loại từ, kiểu câu và nói nó làm nhân vật gần gũi, chân thật ra sao |
| Hình ảnh giàu sức gợi | Gợi điều gì, gợi bằng cách nào: màu sắc, âm thanh, sự đối lập, liên tưởng? | Gọi tên hình ảnh, nói rõ nó gợi cảm giác hay ý nghĩa nào |
| Giọng văn đặc sắc | Giọng gì: mỉa mai, xót xa, tự nhiên như kể chuyện, trang trọng? Giọng có đổi trong tác phẩm không? | Đặt tên giọng điệu và trích một câu tiêu biểu cho giọng ấy |
| Miêu tả tâm lý tinh tế | Tinh tế ở đâu: tâm lý đổi từng chút, chi tiết nhỏ hé lộ nội tâm, độc thoại? | Chỉ ra những bước chuyển tâm lý và chi tiết đánh dấu mỗi bước |
| Kết thúc bất ngờ, ý nghĩa | Bất ngờ so với điều gì người đọc chờ đợi? Kết thúc mở hay đóng, để lại câu hỏi gì? | Nói kỳ vọng của người đọc, cái kết thực tế, và câu hỏi nó để lại |
Bạn không cần cấm hẳn những từ khen trên. Chúng vẫn hữu ích làm câu chủ đề ngắn gọn ở đầu đoạn. Điều quan trọng là sau mỗi từ khen phải có ít nhất hai câu trả lời được câu hỏi ở cột giữa. Khi luyện, thử đọc đoạn nghệ thuật của mình và gạch dưới mọi từ khen; từ nào không có câu giải thích theo sau là chỗ cần viết lại.
Khung viết đoạn đánh giá nghệ thuật để tự điền
Dùng khung này cho phần nghệ thuật ở cuối bài hoặc cho từng luận điểm nghệ thuật. Thay từng dòng bằng câu của bạn.
- Nêu tên nét nghệ thuật một cách cụ thể: không viết "ngôn ngữ đặc sắc" mà viết rõ đặc sắc kiểu gì, như ngôn ngữ người kể hoà vào giọng nhân vật.
- Chỉ ra nơi nét đó hiện rõ nhất trong văn bản, có trích ngắn hoặc dẫn chi tiết.
- Nói cái riêng: so với cách viết thông thường hoặc văn bản cùng đề tài.
- Nói hiệu quả với nội dung: nét này làm hiện lên điều gì về nhân vật, cảm xúc, tư tưởng.
- Nói tác động với người đọc bằng từ cụ thể.
- Câu chốt nối về giá trị chung của tác phẩm hoặc phong cách tác giả, nếu chắc chắn.
Mẹo khi viết: tránh những từ khen tuyệt đối như "điêu luyện", "bậc thầy", "độc nhất" nếu không chứng minh được. Người chấm không cho điểm vì tính từ, họ cho điểm vì bằng chứng.
Nhờ AI kiểm phần nghệ thuật của bài, không nhờ nó viết
AI có thể giúp bạn nhận ra mình đang liệt kê hay đang đánh giá. Những câu lệnh dưới đây giữ phần viết cho bạn.
- "Đây là đoạn nghệ thuật trong bài em viết về [tên tác phẩm]. Hãy đánh dấu những câu chỉ nhận diện biện pháp mà chưa nói tác dụng. Không viết lại giúp em."
- "Em cho rằng nét đặc sắc nhất của truyện này là [nét em chọn]. Hãy hỏi em hai câu để em tự kiểm xem lựa chọn này có đủ cơ sở không."
- "Liệt kê các từ khen chung chung trong đoạn văn của em, như độc đáo, đặc sắc, giàu sức gợi, để em tự thay bằng mô tả cụ thể."
- Khi AI gợi ý một nét nghệ thuật, hãy tự tìm chỗ trong văn bản chứng minh nó. Nếu không tìm được, đừng đưa vào bài, vì AI hay nói về tác phẩm theo những nhận xét chung không khớp với đoạn trích bạn đang học.
Nếu bài làm có tên bạn, tên lớp hay đoạn liên hệ bản thân có chi tiết riêng tư, hãy xoá trước khi dán. Thói quen này nên có ngay từ khi bạn bắt đầu dùng AI để học.
Câu hỏi thường gặp
Phần nghệ thuật nên đặt cuối bài hay đan vào thân bài?
Cách tốt nhất là đan vào khi phân tích nội dung, vì nghệ thuật tạo ra nội dung. Cuối thân bài có thể có một đoạn đánh giá chung, tổng hợp hai ba nét chính. Dồn toàn bộ nghệ thuật vào một đoạn cuối thường khiến phần đó bị viết vội.
Đề không hỏi nghệ thuật thì có cần viết không?
Vẫn nên có, vì phân tích văn học luôn gắn với cách viết. Nhưng mức độ tuỳ đề: đề hỏi nội dung thì nghệ thuật được nhắc như phương tiện; đề hỏi nghệ thuật thì đó là trọng tâm. Đọc kỹ lệnh đề để phân bổ hợp lý.
Làm sao biết một nét nghệ thuật là của riêng tác giả?
Học sinh phổ thông không cần so với toàn bộ văn học. Bạn chỉ cần so với những văn bản đã học cùng đề tài hoặc cùng thể loại, hoặc so với cách viết thông thường. Nói "so với nhiều bài thơ cùng đề tài đã học" là đủ cơ sở cho mức bài kiểm tra.
Có nên dùng thuật ngữ như điểm nhìn, giọng điệu, kết cấu không?
Nên, nếu bạn hiểu đúng và dùng để phân tích chứ không để trang trí. Một thuật ngữ đặt đúng chỗ làm câu văn chính xác hơn. Một thuật ngữ dùng sai, như nhầm điểm nhìn với người kể chuyện, lại làm người chấm nghi ngờ hiểu biết của bạn.
Ngữ liệu ngoài sách thì đánh giá nghệ thuật thế nào?
Dựa vào đặc trưng thể loại để biết nên nhìn vào đâu, rồi đọc kỹ văn bản. Với truyện, tìm tình huống và người kể; với thơ, tìm hình ảnh trung tâm và giọng điệu. Không cần biết tác giả là ai vẫn đánh giá được những gì hiện ra trong văn bản.
Đánh giá nghệ thuật có được nói điểm chưa hay không?
Được, nếu bạn có lý lẽ và dẫn chứng rõ, và thái độ cầu thị. Tuy vậy, với tác phẩm kinh điển trong chương trình, nhận xét chê cần rất thận trọng. Ở mức phổ thông, nhận ra và chứng minh đúng cái hay là mục tiêu chính.