Mở bài cần làm đúng hai việc: giới thiệu đối tượng của đề và nêu vấn đề mà bài văn sẽ bàn. Kết bài cũng cần hai việc: khẳng định lại vấn đề và để lại cho người đọc một điều gì thêm. Mở bài trực tiếp làm hai việc đó ngay từ câu đầu; mở bài gián tiếp dẫn dắt từ một ý gần gũi rồi mới đi vào vấn đề.
Hai phần này ngắn nhưng là chỗ người chấm đọc đầu tiên và cuối cùng, nên ảnh hưởng rõ tới ấn tượng chung về bài. Bài này phân tích cấu tạo của mở bài và kết bài, các cách dẫn dắt thường dùng, những lỗi phổ biến qua các ví dụ ngắn có lỗi để bạn tự sửa, và cách nhờ AI nhận xét mà không chép câu nó viết.
Mở bài trực tiếp và mở bài gián tiếp
Cả hai cách đều được chấp nhận trong bài kiểm tra, trừ khi đề hoặc giáo viên yêu cầu cụ thể. Bảng dưới so sánh để bạn chọn theo tình huống.
| Tiêu chí | Mở bài trực tiếp | Mở bài gián tiếp |
|---|---|---|
| Cấu tạo | Giới thiệu đối tượng và nêu vấn đề ngay | Một hai câu dẫn dắt, rồi giới thiệu đối tượng và nêu vấn đề |
| Độ dài thường gặp | Hai đến ba câu | Ba đến năm câu |
| Ưu điểm | Nhanh, rõ, khó lạc đề | Tạo không khí, cho thấy hiểu biết rộng hơn |
| Rủi ro | Khô nếu chỉ chép lại đề | Dẫn dắt quá xa, sa vào chuyện ngoài lề |
| Hợp khi | Thời gian gấp, đoạn văn ngắn, đề nghị luận xã hội rõ vấn đề | Có thời gian, bài văn dài, đề cảm nghĩ hoặc phân tích tác phẩm |
Một mẹo cho người mới: hãy viết mở bài trực tiếp trước trên nháp, rồi nếu còn thời gian mới thêm câu dẫn dắt phía trước để thành gián tiếp. Cách này bảo đảm phần cốt lõi của mở bài luôn có, kể cả khi bạn phải bỏ câu dẫn dắt vì hết giờ.
Bốn hướng dẫn dắt cho mở bài gián tiếp
Đi từ đề tài chung đến đối tượng riêng. Ví dụ đề phân tích một bài thơ về mẹ: câu dẫn nói về hình ảnh người mẹ trong văn học nói chung, rồi thu hẹp vào bài thơ. Đây là cách dễ nhất nhưng cũng dễ sáo nhất nếu câu dẫn quá chung. Bạn nên làm câu dẫn có một hình ảnh cụ thể thay vì một nhận xét khái quát.
Đi từ một câu thơ, câu ca dao, câu nói quen thuộc. Chẳng hạn mở bài về lòng biết ơn cha mẹ có thể dẫn từ câu ca dao "Công cha như núi Thái Sơn". Điều kiện là câu trích phải chính xác, ngắn, và liên quan trực tiếp tới vấn đề. Không chắc chính xác thì không trích, vì trích sai ngay câu đầu gây ấn tượng xấu.
Đi từ trải nghiệm của chính mình. Một câu kể ngắn về khoảnh khắc thật, như lần đầu nghe bà đọc một bài thơ, dẫn rất tự nhiên vào đề cảm nghĩ. Cách này hợp với bài biểu cảm và tự sự, ít hợp với bài nghị luận văn học cần giọng khách quan hơn.
Đi từ sự đối chiếu. Đặt đối tượng cạnh một tác phẩm cùng đề tài, hoặc cạnh một quan niệm phổ biến, rồi nêu điểm riêng. Cách này cho thấy bạn đọc rộng, nhưng đòi hỏi bạn chắc về tác phẩm được đem ra so sánh; nếu không chắc, chọn hướng khác.
Mở bài có lỗi: đọc và tự tìm chỗ sai
Các câu dưới đây là ví dụ giả định, cố tình viết có lỗi để luyện sửa. Bạn đọc từng câu, đoán lỗi trước khi xem phần nhận xét ở cuối mỗi mục.
- "Từ xưa đến nay, văn học luôn viết về con người, và trong đó có rất nhiều tác phẩm hay, mỗi tác phẩm đều có giá trị riêng, khiến người đọc suy nghĩ rất nhiều." — Lỗi: câu dẫn quá chung, có thể dán vào bất kỳ đề nào, và không có đối tượng.
- "Đề bài yêu cầu phân tích nhân vật Lão Hạc nên em sẽ phân tích nhân vật Lão Hạc." — Lỗi: chép lại đề, không giới thiệu tác giả, tác phẩm, không nêu nhận xét khái quát về nhân vật.
- "Nhà văn Nam Cao sinh năm…, quê ở…, ông có nhiều tác phẩm như…, phong cách của ông là…" — Lỗi: biến mở bài thành tiểu sử tác giả, chiếm chỗ mà chưa đi vào vấn đề. Ngoài ra, năm sinh, quê quán viết sai còn mất điểm, nên chỉ nêu khi chắc chắn.
- "Bài thơ rất hay và em rất thích." — Lỗi: không có tên bài, tên tác giả, và nhận định quá mơ hồ.
Hướng sửa chung: mở bài cần có tên tác phẩm và tác giả nếu đề về tác phẩm, một nhận định khái quát cụ thể về đối tượng, và câu dẫn (nếu có) phải gắn với đề. Bạn tự viết lại từng câu theo hướng đó bằng chữ của mình.
Mở bài cho đề nghị luận xã hội và đề kể chuyện
Các hướng dẫn dắt ở trên hợp nhất với đề về tác phẩm. Với đề nghị luận xã hội, mở bài cần nêu được vấn đề sẽ bàn một cách rõ ràng, thường dưới dạng một nhận định hoặc một câu hỏi. Câu dẫn hay nhất là một tình huống đời thường mà ai cũng nhận ra, kể trong một câu: cảnh cả nhà ngồi cùng bàn ăn nhưng mỗi người nhìn một màn hình, chẳng hạn, trước khi nêu vấn đề về sự kết nối trong gia đình. Tránh mở bằng số liệu không rõ nguồn, vì bịa số liệu ngay câu đầu làm mất lòng tin vào cả bài.
Với bài kể lại một trải nghiệm, mở bài có nhiệm vụ khác: giới thiệu trải nghiệm sẽ kể và gợi cảm xúc chung về nó, không kể trước diễn biến. Một lỗi thường gặp là mở bài đã kể hết chuyện, khiến thân bài chỉ còn lặp lại. Mở bài kể chuyện tốt thường chỉ hé ra thời điểm và cảm giác: một buổi chiều cuối hè, một lần đầu tiên, một điều đến giờ vẫn nhớ, rồi dừng lại để thân bài kể tiếp.
Dù kiểu bài nào, phép thử cuối cùng vẫn giống nhau: đọc riêng mở bài, người lạ có biết bài văn sẽ nói về cái gì và theo hướng nào không. Nếu có, mở bài đã làm xong việc của nó.
Kết bài làm ba việc gì
Một kết bài đầy đủ thường làm ba việc theo thứ tự. Việc thứ nhất là khẳng định lại vấn đề, tức là nhắc lại nhận định chính của bài nhưng bằng cách diễn đạt khác, có trọng lượng hơn sau khi đã chứng minh ở thân bài. Việc thứ hai là mở rộng, đặt vấn đề vào một phạm vi rộng hơn: ý nghĩa của tác phẩm với người đọc hôm nay, hay vị trí của vấn đề trong đời sống. Việc thứ ba là liên hệ hoặc để lại dư âm: bài học cho bản thân, một suy nghĩ còn mở, một hình ảnh khép lại.
Không phải bài nào cũng cần đủ ba việc. Với đoạn văn ngắn hay bài kiểm tra gấp giờ, một câu khẳng định và một câu liên hệ là đủ. Với bài văn dài, kết bài từ ba đến năm câu là vừa phải.
Điều nên tránh nhất ở kết bài là thêm luận điểm mới. Nếu tới kết bài bạn mới nhớ ra một nét tính cách của nhân vật chưa phân tích, đừng nhét vào đây; người chấm sẽ thấy bài bị hụt ở thân bài. Hãy ghi vào nháp như một bài học cho lần lập dàn ý sau.
Lỗi thứ hai là kết bài bằng lời hứa sáo rỗng, kiểu "em sẽ cố gắng học tập thật tốt để không phụ lòng". Liên hệ bản thân chỉ có giá trị khi nó cụ thể và gắn với vấn đề. Nếu bài nói về sự ân hận của Dế Mèn, liên hệ tới một lần bạn từng vô tâm với một người bạn sẽ thật hơn một lời hứa chung chung.
Quy trình viết mở bài, kết bài trong giờ kiểm tra
Nhiều bạn mất mười lăm phút để nghĩ mở bài cho hay, rồi thiếu giờ cho thân bài. Quy trình dưới đây giúp bạn kiểm soát thời gian.
- Khi lập dàn ý, ghi một dòng cho mở bài và một dòng cho kết bài. Đừng viết câu, chỉ ghi hướng: "mở bằng trải nghiệm đọc thơ với bà", "kết bằng bài học về sự lắng nghe".
- Viết mở bài trực tiếp gọn trong hai câu và chuyển sang thân bài ngay. Đừng sửa đi sửa lại mở bài ở giai đoạn này.
- Viết xong thân bài, đọc lại mở bài. Thường bạn sẽ thấy nhận định trong mở bài cần chỉnh để khớp với những gì thân bài thật sự đã chứng minh.
- Viết kết bài dựa trên dòng hướng đã ghi, cộng với ý mạnh nhất vừa viết ở thân bài.
- Còn dư thời gian thì quay lại thêm câu dẫn dắt cho mở bài nếu muốn. Không còn thời gian thì giữ mở bài trực tiếp, vẫn đủ ý.
Quy trình này dựa trên một thực tế: khi viết xong thân bài, bạn mới thật sự hiểu bài văn của mình nói gì. Mở bài viết sau cùng, hoặc được sửa sau cùng, gần như luôn khớp hơn mở bài viết đầu tiên.
Nhờ AI nhận xét mở bài và kết bài
Mở bài và kết bài ngắn, nên rất tiện để nhờ AI nhận xét. Câu lệnh mẫu: "Đây là mở bài và kết bài em tự viết cho đề sau. Đừng viết lại. Hãy nhận xét theo bốn tiêu chí: có nêu đúng đối tượng không, có nhận định khái quát không, kết bài có lặp mở bài không, có câu nào sáo không. Với mỗi điểm chưa ổn, hỏi em một câu gợi ý để em tự sửa."
Đừng nhờ AI viết sẵn vài kiểu mở bài để chọn. Những câu đó thường có giọng hoa mỹ quen thuộc, nhiều tính từ, ít chi tiết, và giáo viên đã đọc chúng nhiều lần. Một mở bài tự viết, dù giản dị, có nhận định riêng của bạn sẽ được đánh giá cao hơn một câu bóng bẩy mà ai cũng có thể có.
Khi AI nhắc tới năm sáng tác, xuất xứ hay câu trích trong tác phẩm, bạn kiểm lại với phần tiểu dẫn và chú thích trong sách giáo khoa. Các mô hình ngôn ngữ đôi khi nêu sai năm hoặc gán câu thơ cho nhầm tác giả, và đưa thông tin sai vào ngay câu đầu bài văn là cái giá khá đắt.
Câu hỏi thường gặp
Mở bài gián tiếp có được đánh giá cao hơn mở bài trực tiếp không?
Không nhất thiết. Bài kiểm tra thường đánh giá mở bài theo việc có giới thiệu đúng vấn đề hay không. Mở bài gián tiếp hay thì tạo ấn tượng tốt, nhưng mở bài gián tiếp dài dòng, lạc đề thì kém hơn một mở bài trực tiếp gọn và rõ. Bạn chọn theo thời gian và độ tự tin của mình.
Mở bài có cần nêu đủ năm sinh, quê quán tác giả không?
Thường không cần. Mở bài chỉ cần tên tác giả, tên tác phẩm và có thể thêm một nét khái quát liên quan tới vấn đề. Tiểu sử chi tiết làm mở bài dài mà không giúp gì cho luận đề. Nếu nêu, thông tin phải chính xác theo sách giáo khoa.
Kết bài bằng một câu hỏi có được không?
Được, nếu câu hỏi gợi suy nghĩ thật và gắn với vấn đề của bài. Câu hỏi tu từ đặt sau phần khẳng định giúp bài văn có dư âm. Tuy vậy, đừng chỉ kết bằng câu hỏi mà bỏ qua phần khẳng định, vì người chấm cần thấy bạn đã chốt lại nhận định chính.
Em thường viết kết bài giống hệt mở bài, sửa thế nào?
Hãy viết kết bài sau khi đọc lại thân bài, và tự hỏi: sau khi chứng minh xong, mình hiểu thêm gì so với lúc mở bài? Điều hiểu thêm đó chính là nội dung kết bài. Ngoài ra, đổi góc nhìn: mở bài nhìn vào tác phẩm, kết bài nhìn ra đời sống hoặc vào bản thân.
Đoạn văn ngắn có cần mở đoạn và kết đoạn như bài văn không?
Đoạn văn có câu mở đoạn, thường là câu chủ đề, và có thể có câu kết đoạn, nhưng không chia thành ba phần dài như bài văn. Một câu mở và một câu kết là đủ. Đừng viết mở đoạn dài ba bốn câu, vì đoạn văn sẽ mất chỗ cho phần triển khai.
Có nên học thuộc vài mở bài hay để dùng cho nhiều đề không?
Không nên. Mở bài học thuộc thường không khớp với đề cụ thể, và nhiều học sinh dùng chung một mẫu nên giáo viên dễ nhận ra. Thay vào đó, hãy học cấu tạo của mở bài và luyện viết nhiều lần với các đề khác nhau, để tự tạo được mở bài phù hợp trong giờ kiểm tra.