Lập dàn ý là sắp các ý đã tìm được vào khung ba phần mở bài, thân bài, kết bài, theo một trình tự giúp người đọc đi từ đầu tới cuối mà không lạc. Dàn ý tốt không cần dài; nó cần cho thấy bài văn có mấy ý lớn, ý nào trước ý nào sau, mỗi ý có chi tiết hay dẫn chứng gì đi kèm.
Nhiều bạn bỏ qua dàn ý vì nghĩ tốn thời gian. Thực tế ngược lại: bài viết không dàn ý hay hụt hơi ở giữa, lặp ý ở cuối, hoặc viết mãi một luận điểm mà quên hết các phần còn lại. Bài này hướng dẫn cách chọn trình tự sắp ý theo từng kiểu bài, cách chia một ý lớn thành các ý nhỏ, khung dàn ý để bạn tự điền, và cách tự soát dàn ý trong vài phút.
Dàn ý khác danh sách ý ở chỗ nào
Danh sách ý là kết quả của bước tìm ý: có đủ thứ, chưa có thứ tự. Dàn ý là kết quả của việc chọn và sắp. Khi chuyển từ danh sách sang dàn ý, bạn đưa ra ba quyết định. Thứ nhất, ý nào giữ, ý nào bỏ. Thứ hai, những ý nào gom chung thành một ý lớn. Thứ ba, các ý lớn đứng theo thứ tự nào.
Quyết định thứ ba quan trọng nhất và cũng hay bị làm qua loa nhất. Một bài văn có thể đủ ý nhưng sắp lộn xộn, ví dụ tả bà thì đang nói ngoại hình chuyển sang kỉ niệm, rồi quay lại ngoại hình. Người đọc thấy rối dù từng câu đều ổn.
Dàn ý cũng là nơi bạn quyết định độ dài mỗi phần. Nếu đề yêu cầu phân tích một nhân vật với ba nét tính cách, dàn ý cho bạn thấy trước rằng mỗi nét cần khoảng một phần ba thân bài. Không có dàn ý, bạn dễ dành hai trang cho nét đầu tiên rồi viết vội hai nét sau trong vài dòng khi gần hết giờ.
Chọn trình tự sắp ý theo kiểu bài
Không có một trình tự đúng cho mọi bài. Bảng dưới gợi ý các trình tự thường dùng; điều quan trọng là bạn chọn một trình tự và giữ nó suốt thân bài.
| Kiểu bài | Trình tự thường dùng | Khi nào đổi |
|---|---|---|
| Kể lại trải nghiệm | Thời gian: trước, trong, sau sự việc | Muốn tạo bất ngờ thì mở bằng khoảnh khắc căng nhất rồi kể lại |
| Tả cảnh | Không gian: từ xa đến gần, từ cao xuống thấp, hoặc theo thời gian trong ngày | Khi cảnh nổi bật ở một điểm, tả điểm đó trước rồi lan ra |
| Tả người | Ngoại hình nổi bật, rồi hành động, lời nói, rồi tính cách và tình cảm | Có thể đan xen ngoại hình vào hành động để bớt khô |
| Phân tích nhân vật | Theo từng nét tính cách, mỗi nét kèm chi tiết; hoặc theo diễn biến số phận | Nhân vật thay đổi lớn qua truyện thì nên theo diễn biến |
| Phân tích bài thơ | Theo khổ hoặc theo mạch cảm xúc; hoặc theo phương diện nội dung, nghệ thuật | Bài thơ ngắn hợp phân tích theo phương diện |
| Nghị luận xã hội | Giải thích, bàn luận các mặt, phản đề, bài học và liên hệ | Đề vấn đề cần giải quyết thì chuyển trọng tâm sang giải pháp |
Với bài phân tích tác phẩm, phân tích theo khổ dễ làm nhưng dễ thành diễn xuôi từng dòng. Phân tích theo phương diện đòi hỏi nhìn bao quát hơn nhưng cho bài văn có luận điểm rõ. Bạn nên luyện cả hai và chọn theo độ dài của văn bản.
Lập dàn ý trong mười phút
Quy trình dưới đây áp dụng cho bài kiểm tra có thời gian giới hạn. Giả định bạn đã có danh sách ý thô từ bước tìm ý.
- Đọc lại đề, viết một câu trả lời ngắn nhất cho đề ở đầu nháp. Ví dụ: "Ông Hai yêu làng nhưng tình yêu nước lớn hơn." Câu này là luận đề hay ý chính của cả bài.
- Nhìn danh sách ý, gom thành hai đến bốn nhóm. Mỗi nhóm đặt một tên ngắn. Những tên này sẽ là các ý lớn của thân bài.
- Chọn trình tự cho các ý lớn, dựa vào bảng ở trên. Đánh số 1, 2, 3 bên cạnh.
- Dưới mỗi ý lớn, ghi hai ba ý nhỏ hoặc dẫn chứng. Với bài về tác phẩm, ghi luôn chi tiết hoặc cụm từ trích sẽ dùng.
- Ghi một dòng cho mở bài: sẽ giới thiệu đề tài theo cách nào. Ghi một dòng cho kết bài: sẽ khẳng định lại điều gì, liên hệ gì.
- Đọc lướt từ trên xuống, tự hỏi: mọi ý lớn có cùng phục vụ câu luận đề ở bước một không? Ý nào lạc thì bỏ.
Dàn ý trong giờ kiểm tra chỉ cần viết tắt, gạch đầu dòng. Đừng viết câu hoàn chỉnh vào dàn ý, vì như thế bạn đang viết bài hai lần.
Khung dàn ý để tự điền
Dưới đây là khung trống cho bài phân tích một nhân vật trong truyện. Khung chỉ gợi chỗ cần điền; nội dung phải là của bạn, lấy từ văn bản đã học và đối chiếu với sách giáo khoa. Bạn có thể đổi số lượng ý lớn tuỳ nhân vật.
- Mở bài: giới thiệu tác giả, tác phẩm (một câu), giới thiệu nhân vật và nêu nhận xét khái quát về nhân vật (một câu) — ghi: …
- Thân bài, ý 1: hoàn cảnh hoặc vị trí của nhân vật trong truyện — chi tiết: … ; ý nghĩa: …
- Thân bài, ý 2: nét tính cách thứ nhất — chi tiết 1: … ; chi tiết 2: … ; phân tích: …
- Thân bài, ý 3: nét tính cách thứ hai — chi tiết: … ; phân tích: …
- Thân bài, ý 4: nghệ thuật khắc hoạ nhân vật — cách kể, lời thoại, chi tiết đặc sắc: …
- Kết bài: khẳng định lại giá trị nhân vật, cảm nghĩ hoặc bài học riêng của em — ghi: …
Khung này chỉ là một cách. Với nhân vật có sự thay đổi lớn, bạn có thể đổi ý 2 và 3 thành "trước biến cố" và "sau biến cố". Danh mục nghị luận văn học trên trang có bài riêng về phân tích nhân vật; khung ở đây chỉ để bạn luyện phần sắp xếp.
Dàn ý cho một đoạn văn: phiên bản rút gọn
Không chỉ bài văn dài mới cần dàn ý. Đề yêu cầu viết đoạn văn khoảng 150 hoặc 200 chữ cũng nên có dàn ý, chỉ là gọn hơn nhiều: một dòng cho câu chủ đề, ba đến bốn gạch đầu dòng cho các ý triển khai, một dòng cho câu kết đoạn nếu viết theo kiểu tổng – phân – hợp. Toàn bộ chỉ mất hai đến ba phút nhưng giúp đoạn văn không bị lặp hay đi lạc.
Ví dụ giả định với đề "Viết đoạn văn ghi lại cảm xúc về một bài thơ lục bát em đã học": dòng đầu ghi hình ảnh hoặc cảm xúc chính em muốn nói tới; ba gạch tiếp theo ghi ba chi tiết trong bài thơ làm em có cảm xúc đó, mỗi chi tiết kèm vài chữ về lý do; dòng cuối ghi điều bài thơ gợi cho em về đời sống. Bạn để ý rằng dàn ý này không có câu văn nào, chỉ có điểm tựa.
Đoạn văn có dàn ý thường có độ dài vừa phải hơn, vì bạn biết trước mình sẽ viết mấy ý. Khi đếm chữ, nếu thấy dư nhiều, hãy bỏ bớt một ý triển khai yếu nhất thay vì cắt ngắn tất cả các ý. Nếu thiếu, hãy thêm một câu phân tích cho ý mạnh nhất thay vì thêm một ý mới viết vội.
Tự soát dàn ý trước khi đặt bút viết
Mỗi ý lớn có ít nhất một dẫn chứng chưa? Ý lớn không có dẫn chứng sẽ thành một đoạn toàn lời bình, đọc trống. Nếu chưa nghĩ ra dẫn chứng cho một ý, có khi ý đó nên gộp vào ý khác.
Có hai ý lớn nói gần giống nhau không? Chẳng hạn "Lão Hạc thương con" và "Lão Hạc hi sinh vì con" dễ trùng nhau. Gộp chúng lại hoặc phân biệt rõ: một ý về tình thương thể hiện hằng ngày, một ý về sự lựa chọn cuối cùng.
Thứ tự có đi từ nhẹ đến nặng không? Ý quan trọng hoặc gây ấn tượng mạnh nhất thường nên đứng sau cùng trong thân bài, ngay trước kết bài. Người đọc nhớ nhất những gì đọc cuối.
Kết bài có nói điều gì mới không? Nếu kết bài chỉ nhắc lại mở bài, bạn đang lãng phí phần cuối. Kết bài nên thêm một tầng: bài học, liên hệ với bản thân, hoặc câu hỏi còn mở.
Dùng AI soát dàn ý, không nhờ AI lập dàn ý
Câu lệnh "lập dàn ý cho đề…" sẽ cho bạn một dàn ý gọn gàng trong vài giây. Vấn đề là dàn ý đó giống với dàn ý mà hàng nghìn học sinh khác cũng nhận được, và bạn bỏ qua đúng bước rèn tư duy sắp xếp mà đề bài muốn kiểm tra. Hơn nữa, AI đôi khi đưa vào dàn ý những chi tiết không có trong văn bản, hoặc gán nhầm chi tiết của truyện này cho truyện khác.
Cách dùng hợp lý là tự lập dàn ý trước, rồi dán vào và yêu cầu: "Đây là dàn ý em tự lập cho đề sau. Đừng viết dàn ý khác. Hãy chỉ ra chỗ nào có thể lạc đề, chỗ nào hai ý trùng nhau, ý nào thiếu dẫn chứng. Hỏi em câu hỏi thay vì đưa đáp án." Phản hồi kiểu này giúp bạn thấy điểm yếu mà vẫn giữ được bài là của mình.
Mọi chi tiết tác phẩm AI nhắc đến, bạn cần đối chiếu với sách giáo khoa trước khi đưa vào bài. Giáo viên Ngữ văn thường nhận ra các dàn ý giống hệt nhau giữa nhiều bài, và bài văn viết từ dàn ý của máy thường thiếu những chi tiết riêng mà chỉ người tự đọc mới có. Giọng riêng của bạn, dù còn vụng, vẫn được quý hơn một bài trơn tru nhưng vô hồn.
Câu hỏi thường gặp
Dàn ý có cần viết thành câu hoàn chỉnh không?
Với bài tập về nhà mà giáo viên yêu cầu nộp dàn ý, nên viết ý rõ ràng, có thể là câu ngắn. Với dàn ý nháp trong giờ kiểm tra, chỉ cần từ khoá và gạch đầu dòng. Mục đích là nhìn được cấu trúc bài, không phải viết bài hai lần.
Bài văn nên có bao nhiêu ý lớn trong thân bài?
Phụ thuộc đề và thời gian. Thông thường hai đến bốn ý lớn là hợp với bài kiểm tra 90 phút. Ít hơn hai ý, bài dễ mỏng; nhiều hơn bốn ý, mỗi ý dễ bị viết qua loa. Quan trọng là mỗi ý được triển khai đủ với chi tiết và phân tích.
Đang viết thì nghĩ ra ý mới hay hơn, có nên đổi dàn ý không?
Nếu ý mới bổ sung cho một ý lớn đã có, cứ thêm vào. Nếu nó đòi đổi cả trình tự bài, hãy cân nhắc thời gian còn lại. Đổi giữa chừng dễ làm bài lủng củng ở chỗ chuyển ý. Khi luyện ở nhà, việc đổi dàn ý là bình thường và giúp bạn học được nhiều.
Dàn ý bài nghị luận xã hội khác dàn ý bài văn tự sự thế nào?
Bài tự sự thường sắp theo thời gian hoặc diễn biến sự việc. Bài nghị luận xã hội sắp theo lập luận: giải thích vấn đề, bàn luận các khía cạnh, xem xét ý kiến khác, rút ra bài học. Trình tự trong bài nghị luận phải cho thấy quan hệ lí lẽ giữa các ý, không chỉ liệt kê.
Phụ huynh có nên lập dàn ý giúp con không?
Không nên lập thay. Phụ huynh có thể hỏi con các câu như "ý này đứng trước hay sau thì hợp hơn", "con có chi tiết nào cho ý này", để con tự sắp xếp. Dàn ý do người lớn lập thường quá chín chắn so với tuổi, và giáo viên dễ nhận ra.